Op zondag 20 februari boekte de SPD in Hamburg een geweldige verkiezingsoverwinning. Tegen de achtergrond van onze eigen Provinciale Statenverkiezingen was het maar een kort nieuwsbericht en werd er hooguit melding gemaakt van een flinke zetelverschuiving, een verandering in percentages en dat was het dan. Blijkbaar niet interessant genoeg. Maar voor de PvdA juist wel, want dergelijke overwinningen worden door de sociaaldemocratie de laatste tijd niet zomaar meer geboekt.

Vrijwel in heel Europa is de sociaaldemocratie zo’n beetje de oorzaak van van alles en nog wat geworden. Daarom een reden temeer om eens bij deze verkiezingsoverwinning van de sociaaldemocratische SPD in Hamburg stil te staan, omdat die ook niet helemaal uit de lucht kwam vallen. Aan deze overwinning ligt een drastische politieke koerswijziging van de SPD ten grondslag die met een beetje goede wil is terug te voeren tot waar we als PvdA vorig jaar de verkiezingen mee ingingen voor de gemeenteraad en dat is: schoon, heel en veilig en daar vervolgens gewoon werk van maken.

Een andere of ingewikkelder verklaring voor deze overwinning van onze zusterpartij in Hamburg is er niet en heeft ze zeker geen windeieren gelegd, zoals blijkt. Ook is het niet zo dat de kiezer op de zittende – maar reeds in november gevallen – coalitie uitgekeken zou zijn en nu maar weer eens wat anders zou willen. Dat zou een te gemakkelijke verklaring zijn waarmee die gevallen coalitie van christendemocraten en groenen zou kunnen wegkomen. Want dan zijn het gewoon de omstandigheden waar blijkbaar niemand iets aan had kunnen doen en dat zou een misverstand zijn.

De in november gevallen zwart/groene CDU/GAL-coalitie was een bijzonder experiment, omdat het vertaald naar de Nederlandse verhoudingen een CDA/GroenLinks-coalitie is. In totaal heeft deze coalitie ongeveer 2,5 jaar stand gehouden. Door die uitzonderlijke samenstelling was het al een vernieuwing van de coalitiepolitiek, die in Duitsland wezenlijk niet eenvoudiger of ingewikkelder is dan in de Nederlandse coalitiepolitiek. Het vernieuwende van deze coalitie lag in de zogenaamde ‘verzoening tussen economie en ecologie’ die de Christen Democratische Unie en de Groene Alternatieve Lijst tot stand wilden brengen, maar dat is vrijwel op een jammerlijke mislukking uitgedraaid. Ongetwijfeld zal de uitslag in Hamburg gevolgen hebben voor de drie andere deelstaatverkiezingen die deze maand zullen worden gehouden, in mei de verkiezingen in Bremen, en in september de verkiezingen in Mecklenburg-Vorpommern en Berlijn.

De verschuiving in zetelaantallen is fors na de verkiezingen in Hamburg van 20 februari jongstleden. Het parlement heeft 121 zetels, daarvan krijgt de CDU er 28 (56 in 2008), SPD 62 (45 in 2008), Groenen 14 (12 in 2008), Linke 8 (8 in 2008) en de FDP 9 (0 in 2008). De SPD heeft dus niet alleen gewonnen, maar ook een absolute meerderheid behaald in het parlement van Hamburg.

Maar hoe deden ze dat en waarom gaf de kiezer de SPD dit massale vertrouwen en mandaat voor de komende vier jaar? Daarover is vrij weinig naar buiten gekomen; blijkbaar is het leuker om alleen maar uitvoerig stil te staan bij de nederlagen die de sociaaldemocratie door de jaren heen vaak keer op keer heeft moeten incasseren. Daarom wil ik er wel even bij stilstaan waarom ze gewonnen hebben, juist omdat ze een insteek hadden in Hamburg die mij erg aanspreekt en waarvan ik eveneens al lang overtuigd ben dat dit onze weg terug is naar de kiezer als sociaaldemocratische partij.

De reden waarom deze verkiezingen mijn aandacht trokken is dat ik daarvoor al een berichtje kreeg van een kennis uit Berlijn die me erop attent maakte dat de SPD volgens de peilingen afstevende op een enorme overwinning. Maar waar lag dat dan aan? Want de verkiezingstrend van de sociaaldemocratie is nu zo ongeveer: we verliezen per verkiezing een heel klein beetje en omdat anderen veel meer verliezen – soms gewoon gehalveerd worden – valt het wel mee en lijkt het toch alsof we wat gewonnen hebben. Althans, dat gevoel heeft zich meester gemaakt van de Europese sociaaldemocratie en niet alleen de PvdA. Afgelopen week, na de Provinciale Statenverkiezingen, was de teneur niet anders. Dus reden temeer om eens te kijken naar hoe ze dat dan doen in Hamburg.

De achtergrond is dat de lijsttrekker Olaf Scholz en zijn medewerker Torsten Fuss een andere koers wilden dan de gebruikelijke die door de loop der tijd was ontstaan, als antwoord op de lange periode waarop de CDU de dienst uitmaakte in Hamburg. Want sinds 2001 waren ze aan de macht en hadden ze tot 2008 een absolute meerderheid. In een stad die van oudsher altijd massaal rood stemde en waar bijvoorbeeld voormalig bondskanselier Helmut Schmidt vandaan komt en waar de CDU eigenlijk niet eens echt meetelde. Pas na 2008 sloten ze een coalitie met de Groene Alternatieve Lijst om aan een meerderheid te komen.

Hoe die situatie zo kon veranderen dat de kiezer overging naar de CDU, zo een jaar of tien geleden, had met name te maken met de steeds afstandelijker wordende relatie tussen de kiezer en de SPD. Een erfenis van Gerhard Schröder uit de jaren negentig en een beeld dat zich steeds meer tegen de SPD begon te keren. De fracties in de gemeenteraden, Landesparlementen en de Bondsdag waren eigenlijk steeds minder te onderscheiden van bijvoorbeeld de Raden van Bestuur van Volkswagen, Thyssen, Siemens of Mercedes en waren sterk naar binnen gericht met nog weinig gevoel voor wat er zich buiten afspeelde. Ze vonden ook dat ze zo weinig mogelijk lastiggevallen moesten worden. Daarbovenop kwam dan nog de hervorming van de sociaalstaat middels het beruchte Hartz 4, het hervormingsprogramma, met gevolg dat de SPD eigenlijk alleen nog maar verkiezingen verloor. Overigens laat dat onverlet dat er iets aan de sociaalstaat moest gebeuren; wat dat betreft heeft de SPD wel terecht haar nek durven uitsteken. Maar dat de regering van Schröder zich bijna uitsluitend liet adviseren door de Raad van Bestuur van Volkswagen, dat is wel wat mager. Het heeft de SPD geweldig parten gespeeld, waardoor het beeld zich tegen hen heeft gekeerd. Om de cirkel rond te maken ontstond Die Linke met Oskar Lafontaine en het tij leek daarop in de afgelopen tien jaar niet meer te keren voor de SPD. Maar toch is het ze gelukt.

Olaf Scholz en Torsten Fuss zijn een aantal zaken drastisch anders gaan aanpakken. Het gaat niet om visie – Helmut Schmidt zei al: ‘Als ik een visie heb, ga ik naar de dokter’, maar om een praktische aanpak. Ga er eens voor zorgen dat de dingen die we geregeld hebben ook gewoon goed worden uitgevoerd en dat ze werken. Ze kwamen uit op heel gewone dingen: het opknappen van verwaarloosde stoepen, verkeersborden op de juiste plaats, vuilnisbakken op straat en het onderhouden ervan. Een actievere houding van de publieke diensten en instanties als er iets mis is in je wijk en eisen dat er iets aan gedaan wordt. Om erachter te komen wat er aan de hand is in een wijk, plaatst Torsten Fuss borden op straat met de tekst ‘volgende zaterdag, elf uur staat hier Torsten Fuss’.

Van de gesprekken maakte hij aantekeningen en hij heeft er consequent werk van gemaakt, wat uiteindelijk in de massale verkiezingsoverwinning voor de SPD uitmondde. Zijn conclusie is dat het niet over Afghanistan gaat of wat dan ook waar mensen zich in eerste instantie zorgen over maken. Hun eerste zorg is het onderhoud van hun directe omgeving en dat zegt wat in een land waar grondig en punctueel zijn een betekenis heeft en blijkbaar in de versukkeling is geraakt. Want kapotte stoplichten, strooidiensten die deze winter niet functioneerden waardoor veel mensen botbreuken hebben opgelopen enzovoort, heeft veel burgers verontrust. Waarom kunnen we dit niet meer op een goede manier organiseren? Terwijl tegen de achtergrond van dit alles een enorm prestigeobject wordt opgetrokken, een soort Harmoniegebouw aan de Elbe, met exploderende kosten.

De kern van de politiek van Olaf Scholz is dat er eerst gewoon weer goed geregeerd moet worden, misschien met minder visie en dromen, maar wel gedegen, zonder allerlei dure projecten. Dit is geen ‘nieuwe politiek’, maar een politieke vaststelling van een kandidaat namens een partij met een ruim honderdvijftigjarige traditie. Hij heeft ervoor campagne gevoerd en heeft er vervolgens de verkiezingen mee gewonnen. Aldus kon de SPD op 20 februari in het Kurt Schumacher Haus aan de Kurt Schumacher Allee een overwinning vieren waar zelfs de mandarijnen van de politieke nieuwlichterij uit het afgelopen decennium – waar dan ook in Europa – niet eens van kunnen dromen.