Wanneer heeft u voor het laatst van uw partij genoten? Mogelijk lang geleden. Na de laatste – toch weer teleurstellende – verkiezingsuitslag wordt er vast wel weer een nieuwe commissie opgetuigd. Die analyseert wat er misging. En – achteraf – precies vertelt wat er beter kon. Toch zal dit ons niet verder helpen. Het huidige maatschappelijke klimaat ontbeert de noodzakelijke sociaaldemocratische hervormingen. Juist nu is er geen tijd voor een nieuwe commissie, voor navelstaren, en zelfkastijding.

Nee, juist nu is de tijd (rijp) om de sociaaldemocratische agenda te herdefiniëren en opnieuw te profileren. Ik stel u voor deze agenda in zeven punten te benoemen. Een agenda in de Latijnse zin van het woord – de dingen die gedaan moeten worden. Tezamen komen deze zeven punten uit op de essentie van de sociaaldemocratie: rechtvaardige vrijheid.

I – De burger moet weer burger worden, de burger is niet in de eerste plaats consument. We moeten daarom vaststellen wat in dit land publiek en wat privaat is. De afgelopen jaren zijn er veel te veel privatiseringen geweest. Te veel bestuur op afstand. Te veel zelfstandige bestuursorganen. En een tekort aan democratische controle. Mensen zijn hierbij in toenemende mate als consument aangesproken in plaats van als burger. Nog vaker zijn traditionele overheidsdiensten half geprivatiseerd, waarbij het slechtste van twee werelden gecombineerd wordt. De problemen zijn legio: traagheid, onduidelijkheid en teloorgang van beoogde doelmatigheidsvoordelen, een verbureaucratiseerde markt of een vermarkte overheid: rompslomp en een gebrek aan toezicht. Niemand is zo meer aanspreekbaar bij een falende dienstverlening.

Onderwijs, zorg, veiligheid: het zijn taken die fundamenteel de overheid toebehoren. En publiekelijk uitgevoerd moeten worden. Het zijn geen gunsten, het zijn rechten. Hierbij is de globalisering geen natuurkracht die ons van buiten overspoelt. Steeds vrijere markten en steeds kleinere overheden zijn geen natuurwet. Ze zijn een welbewuste keuze die we niet moeten omarmen. Politiek doet ertoe. En ook hier, in Nederland, worden belangrijke zaken in belangrijke mate nationaal bepaald: onze arbeidsverhoudingen, de inrichting van ons onderwijs, ons strafrecht. De sociaaldemocratie keert zich tegen het ultraliberalisme. Tegen het idee van ‘de BV Nederland’. Tegen de uitverkoop van de publieke sector.

II – Soms moet de burger door de overheid beschermd worden, soms moet hij juist beschermd worden tegen deze overheid. Daarom moet de overheid op sommige punten juist een stap terug doen. De laatste tien jaar zijn steeds meer maatregelen genomen die diep ingrijpen in de privacy van burgers. Preventief fouilleren. Cameratoezicht. Verplichte vingerafdrukken bij het nieuwe paspoort. Het opslaan van persoonlijke gegevens in databanken. Ook beschikken politie en justitie over veel meer bevoegdheden dan voorheen. Nergens in Europa worden zoveel telefoons getapt als in Nederland. We kennen een ID-plicht, en veelvuldig gebruik van DNA-onderzoek. De termijn van de voorlopige hechtenis is verlengd. Alles bij elkaar een indrukwekkende lijst maatregelen.

En ja, Nederland moet veiliger. Veiligheid is geen rechts thema. Juist de mensen aan de onderkant van de samenleving zijn het eerst slachtoffer van criminaliteit. Maar honderd procent veiligheid bestaat niet. De rechtsstaat betekent het binden van de staat aan het recht. Het steeds meer opslaan van al maar meer gegevens, steeds meer bevoegdheden voor strafrechtelijk optreden: het is doorgeslagen.
We moeten waken voor een overheid die zelf overtreedt wat ze zegt te bewaken.

III – Duurzaamheid moet centraal komen te staan. Onze wijze van consumeren en van produceren zijn verre van duurzaam. Als alle mensen op deze aarde zouden leven zoals we dat in Nederland doen, dan zouden er drie aardes nodig zijn. De consumptiepatronen in het rijke westen leiden tot grote klimatologische gevolgen in de arme resten. We moeten duurzamer consumeren en produceren. Laten we Nederland nieuwe energie geven, waarbij we vooruitgaan naar een volledig hernieuwbare energievoorziening. Minder vlees, en minder vliegen. Vervuilen moet zwaarder belast worden.

We moeten toe naar een breder welvaartsbegrip, waarin niet alleen het geld dat je verdient telt. Maar ook de kwaliteit van de lucht die je inademt, de tijd die je kan besteden aan gezin en vrienden. Een vooruitgangsbegrip dat niet meer louter economisch wordt ingevuld, maar veel meer vanuit de kwaliteit van het bestaan. Dit valt niet altijd makkelijk met modellen te meten. Maar ik keer me tegen een meten = weten-fetisjisme waarin wat niet meetbaar is dus ook niet bestaat. We moeten toe naar andere en nieuwe welvaartsindicatoren. De sociaaldemocratie keert zich tegen het economisme en is vóór solidariteit met de komende generaties.

IV – De burger moet ook in mindere tijden op een solidaire overheid kunnen rekenen. We leven in een rijk land. Toch is er veel armoede. Er zijn veel onrendabelen. Armoede is nooit een keuze. Ongelijkheid is nooit wenselijk, en altijd betreurenswaardig. Armoede is oneerlijk en onrechtvaardig. De opdracht van de sociaaldemocratie is mensen te verheffen, en de verschillen tussen arm en rijk kleiner te maken. De directeur verdient tegenwoordig vele malen meer dan de arbeider. Dertig jaar geleden waren de verhoudingen minder scheef. Deze scheve verdeling behoeft correctie.

Dan: we zijn de Partij van de Arbeid. We willen een stevig sociaal vangnet. Voor mensen die oud zijn. Voor mensen die ziek zijn. Voor mensen die versleten zijn. Voor al diegenen die buiten hun schuld niet kunnen werken. Maar iedereen die kan werken, moet ook meedoen. We willen een activerende verzorgingsstaat, waarbij niemand aan de kant staat. Solidariteit op nationaal niveau.

V – De burger kan niet alleen nationaal, maar ook internationaal op een rechtvaardige overheid bouwen. Niet alleen binnen Nederland, maar ook en vooral daarbuiten worden verschillen tussen arm en rijk steeds groter. Dit is niet rechtvaardig, en niet eerlijk. We blijven ons inzetten voor de allerarmsten. Er is wereldwijde een onderklasse. De bezitsloze, de klasseloze, de rechteloze. Armoede is hierbij vaak erfelijk. Tegelijk zijn er ook in de armere landen veel elites. Het is niet voldoende als de minst bevoordeelden in een samenleving er ietsjes op vooruit gaan, terwijl tegelijkertijd de verschillen tussen rijk en arm groteske vormen aannemen…

Dit is geen jaloezie-socialisme. Rousseau zei het zo: Extremen van ongelijkheid maken ons allemaal ellendig. De rijke man wordt gedwongen zich te barricaderen omdat hij anders beroofd wordt van zijn eigendom of zijn leven. De arme man wordt gedwongen zich te vernederen in de strijd om basisbehoeften. Geen van beiden leeft met de waardigheid die hij verdient. Het gaat dan niet om klassenstrijd, het gaat om gemeenschappelijkheid.

Ontwikkelingshulp is hierbij een doekje voor het bloeden. Het gaat erom het bloeden te stelpen. Dit gaat door ontwikkelingssamenwerking die een correctie ambieert op geopolitieke machtsverhoudingen zowel als economische machtsverhoudingen. Het wereldwijd economisch systeem moet dan ook op de schop. Nu mogen de rijken zich verrijken, en de armen…moeten niet zo zeiken. Hier kan de PvdA nooit mee instemmen. De sociaaldemocratische agenda bevat nadrukkelijk ook het dichterbij brengen van rechtvaardigheid op internationaal niveau. Internationale solidariteit.

VI – De burger moet zich gehoord voelen in een eerlijk integratiedebat. In Amsterdam leven mensen uit 177 verschillende landen. Meer dan in welke stad ook ter wereld. In Nederland hebben we meer dan een miljoen niet-westerse allochtonen. Dit is niet alleen een verrijking, zoals sommige mensen met grachtengordelroos ons willen doen geloven. Veel traditionele PvdA-stemmers, veel arbeiders, veel van onze achterban – zij voelen zich door onze partij in de steek gelaten. Zij zijn als het ware verhuisd zonder verhuisd te zijn.

De PvdA moet duidelijk en eerlijk zijn. Grote groepen immigranten zullen in ons land blijven. En ja, samenleven gaat van au. Maar tegelijkertijd: Nederland veroudert en vergrijst. We hebben talentvolle mensen hard nodig, óók uit armere delen van de wereld. We kiezen niet voor een Nee-derland. Iedereen die u een Nederland zonder moslim of moskee belooft, die liegt. Tegelijkertijd: onze achterban is diverser dan ooit. We komen op voor de nieuwe Nederlanders, zonder hierbij de belangen van de oude Nederlanders uit het oog te verliezen.

VII – Ten slotte iets over leiderschap. Wees duidelijk. Wees eerlijk. Toon lef. Er is geen onderwerp waar een PvdA-politicus van weg moet blijven. Rechts heeft geen alleenrecht op morele kwesties. Een samenhangend verhaal van wat goed en wat kwaad is moet de PvdA durven uitdragen. Maar bij helderheid behoort niet alleen dat. Voor de verkiezingen moet er wat te kiezen zijn. Het is dus zaak de verschillen met andere partijen te benadrukken.

Tegelijkertijd is Nederland coalitieland. Na de verkiezingen moeten altijd weer compromissen gesloten worden. Helemaal niet erg. Maar om de politiek geloofwaardig te houden, houdt dit wel twee dingen in: 1) formuleer geen breekpunten (alleen maar maakpunten) en 2) sluit geen enkele partij bij voorbaat uit. Ná de verkiezingen is het zaak niet alles als winst te presenteren. Het kenmerk van een compromis is dat je elkaar wat gunt. Als we gaan regeren na de verkiezingen, gaan we dus terug naar de achterban, en geven aan wat we binnen hebben gehaald. Maar ook wat niet verzilverd is, en wat we – in het kader van de coalitiebesprekingen – de ander hebben moeten gunnen. O ja, en dan nog wat. Politici moeten onmiddellijk stoppen met twitteren en kwetteren en de trend gaan zetten in plaats van haar te volgen.

Deze zeven punten, partijgenoten, zijn niet zaligmakend. Ze zijn niet perfect. Maar het zijn wel de punten waar sociaaldemocratie (2.0) anno 2010 over moet gaan. Over vrijheid. Over rechtvaardigheid. Over rechtvaardige vrijheid.

Geen zelfkastijding. Geen nieuwe commissies. Geen partij die u 365 dagen mooi weer belooft. Een duidelijk, eerlijk en begrijpelijk verhaal. En zo kunnen ook wij weer van onze partij genieten. Ophouden met zeuren! Aan het werk!

Pieter Smidt van Gelder (geschreven op persoonlijke titel en als speech uitgesproken bij de Wiardi Beckman Stichting)