In een open brief van 16 april jongstleden hebben tal van prominente Hagenaars de gemeenteraad gevraagd de lopende procedure stop te zetten en eerst een stedenbouwkundig plan te maken voor het Spuiplein en omgeving dat de stad past. Alleen op die manier kan de eenmalige kans worden benut om van het nu zo desolate Spuiplein een levendig stadsplein te maken.

Nog voordat deze oproep in de gemeenteraad is besproken, is door de Selectiecommissie een volgende stap gezet. Met die stap begeeft de Selectiecommissie zich buiten het mandaat dat de raad haar heeft gegeven. Ook biedt de Selectiecommissie de stad geen visies op ontwikkeling en kwaliteiten van het gebied en focust op een in stijl contrasterend gebouw van kolossale afmeting en schaal dat op geen enkele manier bijdraagt aan een levendig Spuiplein. Dit onderstreept nogmaals dat deze procedure moet worden stilgezet.

De wijze waarop deze selectieprocedure vorm krijgt, is ondoorzichtig en roept bovendien tal van vragen op:

1. Voor deze ontwerpopdracht hebben zo’n 60 bureaus ingeschreven, 20 bureaus zijn uitgekozen. Waarom niet 60 bureaus laten meedingen in deze ontwerpwedstrijd? En bovendien: waarom zijn de selectiecriteria voor deze keuze zijn niet bekend gemaakt? En waaruit mogen we niet kiezen?

2. Van de door de gemeenteraad gevraagde en door de selectiecommissie uitverkoren 20 bureaus blijken 4 partijen zich te hebben teruggetrokken. Waarom zijn hun plaatsen niet opgevuld zijn door de volgende 4 van de lange lijst bureaus die zich voor deze selectieprocedure hadden aangemeld? Nu hebben we 20 % minder keus.

3. Nu de voorstellen zijn gepresenteerd, blijken alle presentaties architectuur van modernistische snit te tonen. Contrasterende mastodonten. Er is geen gemetseld gebouw bij. Geen van de ontwerpen is gericht op inweving van het gebouw in het stedelijk weefsel. De ontwerpen zijn losgezongen van de stad waarin zij moeten staan. De selectiecommissie geeft de Haagse bevolking in feite geen keus.

4. De Gemeenteraad heeft mandaat gegeven aan de Selectiecommissie voor het vragen van een ontwerpvisie. Echter, gegeven de gepresenteerde maquettes heeft de selectiecommissie in deze ronde kennelijk een concreet gebouwontwerp gevraagd en niet de ontwerpvisie over hoe deze culturele functies een schakel, katalysator of spil kan zijn in de herontwikkeling van dit stadsdeel. De presentaties zijn schetsplannen voor een gebouw –een object met plattegronden, doorsneden en gevels, aanzienlijk verder uitgewerkt dan een visie. Naar verluidt moesten de architecten echter gedetailleerd van alle ruimtes ook de netto-en bruto-oppervlakten inleveren van het omvangrijke programma van eisen. Er is niet gekeken naar de ruimtelijke ervaring van Spui en Spuiplein, van Turf marktroute en zelfs niet van de aangrenzende locaties van Justitie en Binnenlandse Zaken. In pakweg 8 weken tijd zijn de plannen zo ver uitgewerkt dat ons gedetailleerde perspectieven kunnen worden getoond van hoe die 16 gebouwen straks met hun kolossale ‘voorgevel’ aan dat Spuiplein zouden kunnen staan.

5. Het plan van Koolhaas’ OMA, zo schatten we in, heeft zo’n 20% van het gevraagde vloeroppervlak niet meegenomen in hun planvoorstel. Dat ontwerp ziet er dan ook verbazingwekkend klein, rank en open uit vergeleken bij andere mastodonten die zijn ingediend voor dezelfde 48.000 vierkante meter. Blijkens de gevraagde vierkante meterlijsten beschikt de selectiecommissie over alle gegevens. Het is dan ook een gerechtvaardigde vraag of de selectiecommissie de ingediende voorstellen op dit punt heeft getoetst aan de opgave. Moet een plan dat nu te klein is voorgesteld eigenlijk wel worden getoond? verbazingwekkend klein, rank en open uit vergeleken bij andere mastodonten die zijn ingediend voor dezelfde 48.000 vierkante meter. Blijkens de gevraagde vierkante meterlijsten beschikt de selectiecommissie over alle gegevens. Het is dan ook een gerechtvaardigde vraag of de selectiecommissie de ingediende voorstellen op dit punt heeft getoetst aan de opgave. Moet een plan dat nu te klein is voorgesteld eigenlijk wel worden getoond?

6. Door de gebouwontwerpen te presenteren als een ‘af’ ontwerp, met een maquette in een kleine transparante kubus is het onmogelijk maat, schaal en geleding van deze abstracte objecten te relateren aan Turfmarktbreedte, Spuiplein of maat van de schitterende Nieuwe Kerk met zijn barokke plaatsing. Daarmee is elk oordeel over de getoonde ontwerpvoorstellen speculatief t.a.v. de stedelijke impact –feitelijk de kern van de ontwerpopgave. De relatie van het nieuwe complex in de Haagse binnenstad, de maat, de schaal en de materialisering daarvan, zijn niet te toetsen. Voor zover er een visie is geformuleerd is deze visie door de selectiecommissie in de tentoonstelling allesbehalve prominent in beeld gebracht. De selectiecommissie stelt in haar tweede publieksenquête haar vragen ook ronduit over een gebouw, niet over het netwerk van stedelijke openbare ruimte.

7. Na kritiek op de hoge (110 meter!) variant van OMA heeft het gemeentebestuur 'vanwege de windhinder' voor de zogenaamde ‘lage variant’ gekozen. Overigens is deze nog steeds hoger dan het blauwe hotel en het stadhuis. Uit de ontwerpen blijkt nu dat de hoogte weer vrijgegeven door de selectiecommissie! Is windhinder opeens geen probleem meer voor de verblijfskwaliteit van Spuiplein, Turfmarkt en Schedeldoekshaven? De onderzoeken, voorstellen en politieke toezeggingen en afwegingen zijn dus een loos tijdverdrijf gebleken. Betekent dit dat het Gemeentebestuur en de Selectiecommissie de raadsuitspraken over de bouwhoogte en verblijfskwaliteit in de stad niet meer mee laten wegen?

8. In de ‘visiepresentatie’ zou het vooral gaan over de verbetering van het verblijfsklimaat op het Spuiplein en omgeving en de relatie met de rest van de stad waarin het Cultuurforum de katalysator zou moeten zijn. In de presentaties ontbreekt dit omdat aan het Spuiplein eenvoudigweg niets verandert uitgezonderd de steevast ingetekende gezellige mensenmassa’s voor het gebouw RO/NDT. Pijnlijk zichtbaar is het ook in de volstrekte afwezigheid van ideeën en ontwerpvisies voor de huidige schamele achterkant van RO/NDT waar een stadsdeel is gepland met wonen, werken, winkels en een levensmiddelenmarkt. Hier is de kans gemist een visie te vragen op het eerder genoemde ‘Covent-Garden’ gebied. De selectiecommissie presenteert de maquettes alleen vanuit een gezichtspunt hoog boven het Spui, waarbij de omgeving en de gebouwhoogtes niet of nauwelijks in beeld komt. Zo zal niemand het plein en de gebouwen daarop beleven. Impact op het stadsgezicht is – evenals bij het KJ Plein – volledig achterwege gelaten.

9. Beschouwing van de ingediende ontwerpvoorstellen leidt tot de conclusie dat al het bestuurlijk voetenwerk in commissie en gemeenteraad niet tot een duidelijke aanwijzing of inkadering aan de betrokken bureaus heeft geleid met betrekking tot de rooilijnen. In december heeft de raad toezeggingen gekregen m.b.t. de rooilijnen aan de Turfmarkt – hier blijkt niets mee te zijn gedaan. Met name de Turfmarktroute en de manier waarop het zicht op het Spuiplein en de Nieuwe Kerk zich ontrolt is onderbelicht in de uitvraag en de presentaties. Een parel in de stad als de Nieuwe Kerk moet in het pleinontwerp een bijzondere plaats krijgen, niet worden weggedrukt door nog meer 'mega gebouwen'. – hier blijkt niets mee te zijn gedaan. Met name de Turfmarktroute en de manier waarop het zicht op het Spuiplein en de Nieuwe Kerk zich ontrolt is onderbelicht in de uitvraag en de presentaties. Een parel in de stad als de Nieuwe Kerk moet in het pleinontwerp een bijzondere plaats krijgen, niet worden weggedrukt door nog meer 'mega gebouwen'.

10. In december zijn in de Gemeenteraad nogal wat woorden gewisseld over de mogelijkheden ook getalenteerde bureaus met minder ervaring bij het ontwerp voor dergelijke mega-complexen toe te laten. Per slot was Rem Koolhaas nog geheel onbekend toen hij de opdracht van NDT-directeur Carel Birnie kreeg voor het huidige Danstheater. Bij de opening van de tentoonstelling blijkt van deze toezegging niets. Dit met de verklaring dat ‘de betrokken bureaus jongere medewerkers in dienst hebben’ en dat er zo aan de volgende generatie gedacht zou zijn. Dit schrijnt des te meer omdat tenminste één van de twintig bureaus zich heeft moeten terugtrekken omdat ze de door de gemeentelijke selectiecommissie verlangde bankgarantie niet kon financieren: hier heeft de commissie een louter financiële drempel opgeworpen.

11. Het gemeentebestuur heeft geen enkele culturele spin-off georganiseerd: er zijn geen spannende ontmoetingen met de ontwerpers, debatten of workshops met de bevolking door STROOM georganiseerd. De ontwerpers zijn niet eens bij elkaar gehaald door de commissie bij de kick-off. Er is geen debat georganiseerd over hoe het centrum van Den Haag er uit zou moeten zien. De conclusie is onontkoombaar dat bestuur en selectiecommissie ver van het pad zijn geweken dat de gemeenteraad heeft gewezen. Bij de opening van de tentoonstelling in het atrium spoorden wethouder Marieke Bolle en Rijksbouwmeester Liesbeth van de Pol de Haagse bevolking aan vooral te genieten van de ‘voortreffelijke en voor de stad ongekende architectonische ontwerpvoorstellen’. Het is kennelijk moeilijk persoonlijke smaak en opvattingen te scheiden van met de raad gemaakte afspraken. Een inhoudelijk debat over de ruimtelijke kwaliteit, dynamiek en schoonheid van de stad wordt Den Haag niet gegund. Dit alles wordt nog eens geïllustreerd met een citaat uit het verkorte verslag van raadsvergadering in december, dat eindigt als volgt:
‘De selectiecommissie zal zich niet laten ringeloren door getallen en percentages. Weging door de selectiecommissie betreft een zaak van professionaliteit van de commissie.’
Duidelijker én bondiger kunnen wij niet verwoorden dat de stad een toneelstukje opgevoerd krijgt en dat daarom de selectieprocedure onmiddellijk gestopt dient te worden. Wij zijn ervan overtuigd dat als de gemeenteraad de kritiek uit de stad niet serieus neemt dit het verzet tegen de plannen zal doen aanwakkeren.

Peter Drijver, Frits van Erpers Roijaards, Frans van der Steen