Zoals uit het telefonisch onderzoek onder onze partijleden van Sjoerd Hauptmeijer en Marije Talstra blijkt is ruim 75 procent van onze leden academisch gevormd of heeft een hbo-opleiding achter de rug. Onze fractie in de gemeenteraad mag zich bijvoorbeeld verheugen in eenzelfde hoog niveau, net zoals overigens het afdelingsbestuur. Het NWO-rapport Diploma Democracy laat zien dat ook het kabinet en de Tweede Kamer vrijwel uitsluitend bestaan uit hooggeleerden en academisch afgestudeerden. Binnen onze raadsfractie is de aanbeveling gedaan dat nieuwe kandidaten voor de raadsfractie ten minste hbo-niveau moeten hebben.

Vanuit de vakbeweging, onze natuurlijke achterban, weten we dat de meerderheid van de leden allang de PvdA als politieke partij niet ziet zitten en SP stemmen. Op onze ledenvergaderingen komen eigenlijk alleen hoogopgeleide ambtenaren. Dit beeld van onze partij is natuurlijk dramatisch, als we tenminste vinden dat we een brede volkspartij moeten blijven. Vinden we dat niet, dan moeten we onze boodschap aanpassen en ons kiezerskorps mededelen dat we inderdaad een vrijzinnige liberaal-sociale partij zijn geworden.

Geluiden zoals partijgenoot Wagener uitte op de laatste stadsconferentie, waarin hij botte meningen gaf over de integratie, sociale woningen en ontwikkelingshulpm, zijn not done, maar ze spelen wel binnen grote groepen van ons kiezerskorps en bij die paar overgebleven partijleden met een lage opleiding of die woonachtig zijn in de gewone volkswijken.

Wat nu te doen? Zoals het nu met de partij gaat, kan het niet doorgaan. We zijn noch een brede volkspartij meer, noch een liberale vrijzinnige partij. Toch lijkt mij dat we een keuze moeten maken. Het is bijvoorbeeld voor een afdelingsbestuur lastig om bij het voeren van de permanente campagne of een ledenwerfactie een onheldere visie naar voren te moeten brengen. Welke leden willen we eigenlijk hebben? Als we dat weten, kunnen we onze acties ergens op richten. Dan kunnen we onze promotie of werving beter gaan toespitsen.

Als we onze visie niet aanscherpen, zullen we – in geval we een brede volkspartij willen blijven – onze taal en boodschap directer en volkser moeten gaan uitdragen. Dan moet de partij ook weer een culturele component krijgen. Het propageren van solidariteit zal meer op de menselijke situatie betrekking moeten hebben. De gestolde solidariteit in allerlei volksverzekeringen en wetten is ontegenzeggelijk een belangrijke verworvenheid, maar het levert weinig saamhorigheid en geen cultuur van met elkaar verbonden zijn op. Wat heeft de partij aan zijn leden als kameraadschap of vriendenclub te bieden? In hoeverre kunnen we door de sociale lagen heen breken en weer breed toegankelijk voor iedereen worden? Als we geen ander verband met elkaar kunnen leggen dan eens in de twee maanden een vergadering te hebben, is dat toch wat weinig voor een vereniging.

Een andere vraag is of partijvorming zoals die eens was nog wel mogelijk is. De SP heeft een partijorganisatie die laat zien dat er wel in deze tijd kader gevormd kan worden en dat er voor allerlei activiteiten een zwaar beroep op de leden gedaan kan worden. De wijze van betaling van de SP-volksvertegenwoordigers is een fraai statement over de wijze waarop het vak van volksvertegenwoordiger wordt gezien. De lijn van onze geprofessionaliseerde en hoogopgeleide vertegenwoordigers is dat ze uitrekenen wat hun waarde per uur en dag is en zij willen vervolgens marktconform betaald worden. Alleen volgens welke markt? Die van de academici of die van de gewone man/vrouw met een mbo-diploma of minder, zoals de meerderheid van het kiezersvolk heeft?

Het probleem is dat zolang er geen gedeelde beleving is en een gespleten beeld van de afgelopen twintig jaar, waarin de ideologie afgeschud is maar er geen gedeelte toekomstvisie is ontstaan, het toeval is waar we uitkomen. Het sociaaldemocratisch proberen te managen van de vrijemarktideologie van de Europese Unie op basis van inhoudsloze begrippen als fatsoen, solidariteit en sterk sociaal leidt niet tot een heldere toekomstbestendige visie. Zonder heldere visie is er geen duidelijkheid te geven over welke eerste duidelijke stappen naar de burgers zijn te zetten. Het is niet makkelijk om de partijleden de straat op te krijgen en aan de mensen op een aansprekende manier uit te leggen waarom we er zijn en – vooral – waar we naartoe willen. Dit zal wel de oorzaak zijn dat zo weinig fractieleden zich inschakelen bij de permanente campagne als het gaat om buurtbezoek, aanbellen bij mensen en het flyeren.

We moeten een aansprekend areaal zien aan te boren van partijgenoten die een verhaal kunnen houden voor de gewone mensen in de stad, meer verbaal de emotie en de doelstellingen van de partij naar voren brengen dan de juistheid van de bestuurlijke procedures of ragfijne coalitiepolitiek. We hebben volksvertegenwoordigers nodig die in staat zijn om ook de onderkant van de samenleving – noem ’t het volk – te doorgronden. Partijgenoten die voortkomen uit de groep die niet hooggeschoold werk verricht en in de gewone wijken en buurten wonen. Dan zijn we er nog niet. Want wat wordt ons verhaal?

De basis voor onze visie moet liggen in de oude waarden van verbondenschap, in werk en cultuur. Het hernutsen van algemene voorzieningen zoals energie, wijkverzorging, buurtcorporaties, gemeentelijke gezondheidszorg, openbaar vervoer, gemeentelijk woningbedrijf. De mens is in de eerste plaats burger en heeft recht op een goed georganiseerde publieke sector. Het centraal stellen van de Nederlandse samenleving als zijnde de BV Nederland of de burger terugbrengen naar een eendimensionale rol van de altijd maar (al dan niet gedwongen) kiezende consument is een valstrik voor de moderne mens. Het miskent de ongelijkheid van ieder mens en levert uiteindelijk geen vrijheid op. De overheid heeft zeker als taak om als schild voor de zwakken op te treden. En dan wordt hier niet bedoeld de zwakke instellingen van het struikroverkapitalisme. Als de overheid door het bedrijfsleven gezien kan worden als een altijd aanwezig vangnet, dan is de belastingbetalende consument altijd het haasje. De nationalisatie van een algemeen nut-voorziening als de banken moet onverminderd voortgaan. De weg van het socialiseren van het kapitaal, zoals de oude heer Drees voor ogen stond, zou als model weer eens afgestoft kunnen worden.

Het is evenwel aan het partijbestuur in Amsterdam om eens een opmaat te nemen op een terugkeer naar een geactualiseerde op socialistische basis geschoeide ideologie. Het is dan minder noodzakelijk om een intellectuele beschouwing van de WBS te ontvangen. Analyses zijn er zat en de sociaaldemocratie is wellicht de best gedocumenteerde en geanalyseerde beweging van de afgelopen 125 jaar. Het gaat om een praktisch maatschappelijk realiseren van solidariteit op menselijke maat. Zorg voor instellingen waarbij de collectiviteit van een straat, een wooncomplex, een vereniging of club het individuele lid wat te bieden heeft. De coöperatieve gedachte zou uitgangspunt moeten zijn om nieuwe instellingen vanuit onze beweging op te richten. Het volledig uitbesteden van welzijnswerk en zorg, eerst aan de overheid met professionalisering van de werkers en vervolgens aan geprivatiseerde organisaties met de managementlagen is een net zo grote crisis als de huidige bankencrisis. Deze crisis van de vervreemding en de georganiseerde allenigheid uit zich in het losraken van groepen en mensen. De burgers moeten zich maar redden in een globaliserende wereld.

De PvdA zou om te beginnen voor en met zijn eigen leden aan de slag moeten gaan met bouwen op lokaal niveau. Bouwen van verbanden, het verbinden van de mensen aan hun eigen omgeving en samenleving en ervoor zorgen dat er een belang is in gezamenlijkheid en op elkaar betrokken zijn. Beman de lokale partijkantoren en professionaliseer daar in plaats van op het hoofdkantoor. De hogere politiek en de parlementaire werkijver, de deelname aan de macht zou eens een tijdje op het tweede plan gezet moeten worden. Het bouwen aan een sociale cultuur, participatie in de samenleving en leiding geven aan de opbouw vraagt niet om een richtpunt op machtsvorming, maar op mensen en verbindingen. Gebruikmaken van coöperaties is een prima middel.

De partij moet zijn primaire obsessie – het lijkt wel een geconditioneerde reflex – om aan de macht deel te nemen afleggen en de partijorganisatie inzetten om de samenleving nieuwe verbanden te geven. Handen uit de mouwen en minder dossiers schuiven. Meer opbouwwerk en minder politiek besturen.
De breedte van een volkspartij kan alleen maar herwonnen worden als er ook volk voor de partij is.

Constant Martini
Voorzitter PvdA-afdeling Den Haag