Wordt de pensioengerechtigde leeftijd 67 jaar en later in de tijd misschien zelfs 70 jaar? Gaan we terug naar een vijfdaagse werkweek van 40 of zelfs 45 uur? Komt de 48 urige werkweek weer in beeld met werken op zaterdagmorgen tot één uur? Dromen sommige werkgevers ervan de vakantieperiode terug te brengen naar het wettelijke minimum van 15 dagen per jaar?

Het lijken krankzinnige vragen. Toch zijn ze niet zomaar uit de lucht gegrepen. Het ziet er naar uit dat we de ondergrenzen van de arbeidstijden hebben bereikt en zelfs de verkorting van de werktijd per dag, week, jaar of het hele leven te vér hebben doorgevoerd. Is het praten en nadenken over verlenging van de werktijd overdreven of zit er een grond van waarheid in het rapport dat door de commissie Bakker is opgesteld?

Gezien het feit dat steeds meer mensen een ouderdomsuitkering hebben of om andere redenen buiten het arbeidsproces staan en steeds minder mensen betaalde arbeid verrichten, kunnen de problemen op de arbeidsmarkt niet op zijn beloop worden gelaten. Erger, daar er in de naaste toekomst vanwege de vergrijzing een aanzienlijke vermindering van de groei van het aantal werknemers zal zijn, moet er ernstig rekening mee worden gehouden dat er ingrijpende maatregelen nodig zijn.

De vraag is of het allemaal zo’n vaart zal lopen of dat er voor de gerezen arbeidsmarktproblemen andere, simpele oplossingen zijn te bedenken. Een paar voorbeelden maken hopelijk duidelijk dat de problemen niet vanzelf overwaaien en dat alleen praten over mogelijke lastige ingrepen niet voldoende is om de arbeidsmarkt weer in evenwicht te brengen.

* Is het wel nodig elk jaar economische groei te realiseren? Bij een lagere economische groei heb je immers minder arbeid nodig. Het bewust verlagen van de economische groei is geen optie. Een incidenteel krimpende economie is geen groot probleem – zeker niet in Nederland waar de welvaart overweldigend is – maar een structurele verlaging van de groei is uit den bozen gezien de toenemende behoeften in Nederland, Europa en zeker in de derde wereld.

* Komen er niet genoeg werkkrachten naar ons land in verband met het toelatingsbeleid en de uitbreiding van de Europese Unie? Het land wordt overspoeld door werknemers uit Polen en daar komen vanaf 1 januari ook nog Bulgaren en Roemenen bij. Ook dat is geen afdoende oplossing, hoewel het de vraag naar lager geschoolde arbeid wel tijdelijk kan lenigen. Zodra de lonen in de landen die zich bij de Europese Unie aansluiten op het niveau komen van onze inkomens zullen Polen, Bulgaren en Roemenen weer thuisblijven. De opvang van mensen uit oorlogsgebieden is aan strikte regels gebonden en ook dat zijn in aanvang veelal ongeschoolde mensen die – zeker op korte termijn - niet ons arbeidsmarktprobleem kunnen oplossen.
Het zou overigens niemand moeten verbazen als Nederland steeds meer hoger geschoolden uitnodigt om voor langere tijd of zelfs blijvend in ons land te komen werken.

* Door verhoging van de arbeidsproductiviteit kun je toch met veel minder mensen aanzienlijk meer productie maken. Zonder daar de wetenschappelijke onderbouwing bij te leveren, lijkt ook dit instrument geen afdoende oplossing te bieden. Onze economische bedrijvigheid – o.a. hoogwaardige technologische productie en (zakelijke) dienstverlening – brengen met zich mee dat veel menselijke arbeid essentieel is.

Ingrijpende maatregelen in de toekomst zijn daarom bijna onafwendbaar. We moeten echter allereerst werk maken van op het eerste gezicht logische en aanvaardbare mogelijkheden. Daarbij moet een belangrijk ijkpunt worden vastgesteld. Het is een kwestie van beschaving dat mensen, die vanaf hun 16e jaar een zwaar beroep hebben uitgeoefend, na 40 jaar werken een volwaardig pensioen hebben kunnen opbouwen, zodat zij – zo zij dat wensen – hun betaalde arbeid kunnen beëindigen. Wijzigen van dit uitgangspunt zou de allerlaatste optie moeten zijn die overwogen wordt, indien de arbeidsmarkt op de heel lange termijn toch onevenwichtig blijft.

Logische en aanvaardbare opties zijn: mensen dienen weer te werken tot ze 65 jaar zijn. Financiële prikkels moeten dit proces versnellen. Belemmeringen om na 65 jaar door te werken moeten worden weggenomen. Mensen die in deeltijd werken moeten aangemoedigd en beloond worden om langer te gaan werken. Mensen in en buiten Europa moeten uitgenodigd worden om (tijdelijk) in ons land te komen werken. Naarmate men langer blijft, verwerft men meer rechten om zich hier definitief te vestigen. Ondersteunende maatregelen, waardoor mensen buitenshuis kunnen werken – zoals kinderopvang en scholing – moeten als vanzelfsprekend beschikbaar zijn.

Daarna komen pas ingrijpender maatregelen aan de orde, zoals; een langere werkweek, kortere vakanties of AOW naar 67 jaar. Een door de huidige regering in te stellen Staatscommissie moet daartoe binnen twee jaar met werkbare oplossingen komen. De uitkomsten daarvan moeten: “Europa – proof” zijn.

Jan Schuller